Tuesday, June 29, 2021

र, मैले बाबालाई कुटेँ...


-निकिता अधिकारी

Photo Source: shutterstock.com


घरेलु हिंसा भन्नाले एउटै घरमा बस्ने एक व्यक्तिले अर्काेलाई दिएको शारीरिक, मानसिक, यौनजन्य वा आर्थिक यातना भन्ने बुझिन्छ । तर, जुन व्यक्तिले यातना दिएको हो त्यो व्यक्तिको मानसिक अवस्था ठीक छैन भने के त्यसलाई घरेलु हिंसा मानिन्छ ?

म छोरी । एउटा लाचार छोरी । लाचार किन छु, म भन्छु नि । मेरो आमाले बाबाको कुटाइ खान्छिन् । तर, समाजले त्यसलाई घरेलु हिंसा भन्दैन । मेरो घरमा रातदिन झगडा हुन्छ, घरको दराजबाट पैसा हराउँछ । तर, यो कुरा पुलिस थानासम्म पुग्नु हुँदैन । 

मेरो जीवन अरूले सोचेको भन्दा धेरै फरक छ । म बाहिरबाट खुसी देखिन्छु तर, भित्रबाट निकै दुःखी छु । ममाथि समाजले प्रश्न उठायो, “किन तैँले तेरो बाबालाई तँ भनिस् ?” भनेर, अनि मैले हाँस्दै जवाफ दिएँ, “म त्यो बाबालाई सम्मान दिन सक्दिनँ जो दिनभर दुःख गरेर कामबाट फर्किएकी मेरी आमालाई निलडाम हुने गरी कुट्छ ।” यो कुरा भन्ने मन त थिएन तर, म बाध्य थिएँ । जुन दुई हात बाबाको सम्मानको लागि जोडिनु पर्ने हो, ती दुई हात आज उनलाई कुट्नको लागि उठे । पहिलोपल्ट कसैलाई कुट्नको लागि हात उठेको भएर होला मन भित्रबाट चस्स दुखिरहेको छ । तर, म खुसी छु, किनकि, आज मैले पहिलो पल्ट मेरी आमालाई कुटाइ खानबाट बचाएँ ।

मेरो बाबा जसले बाबा र एउटा श्रीमान हुनुको कुनै कर्तव्य पूरा गर्नुभएको छैन । बाबाले विवाह अघिदेखि नै नसालु पदार्थको सेवन गर्नु हुन्थ्यो रे ! विवाह गरेपछि सुधार हुन्छ भन्ने समाजको गलत धारणाले गर्दा, बाबाको बिहे मेरी आमासँग भयो । बिहे गरेको एक वर्षपछि म जन्मिएँ र अर्काे वर्ष माइली बहिनी र त्यसपछिको वर्ष कान्छी बहिनी । 

बर्सेनि हामी तीन छोरी जन्मियौँ । तीन सन्तान नै छोरी जन्मिएर हो कि अरू नै कारणले हो, बाबाले जागिर छोड्नु भयो । दिनभर गाउँ डुल्ने र घरबाट पैसा चोरेर बेलुका रक्सी खाएर आउने । कामै यही । नसालु पदार्थको सेवनले यस्तो भएको भन्ने सोचेर हामीले बाबालाई ६–६ महिना गरेर दुईपटक सुधारगृहमा राख्यौँ । तर, केही सुधार भएन । त्यसपछि समाजले मेरो बाबालाई मानसिक सन्तुलन ठीक नभएको घोषणा गरिदियो । त्यसैकारण बाबा जस्तो भएपनि मेरी आमाले सहेर बस्नु भएको छ । उनले खाएको कुटाइलाई घरेलु हिंसामा गनिँदैन । घरमा भएको चोरीमा पुलिस केस हुँदैन । तर, यो गलत होइन र ?

म अहिले १९ वर्षे भएँ । धेरै कुरा बुझ्ने भएकी छु । बहिनीहरूलाई पनि बुझाउँछु । तर, के यस्तो वातावरणमा मेरो बाल्यकाल सामान्य रह्यो होला त ? मैले मागेको खेलौना, गुडिया, कपडा तथा मेरो सबै इच्छा मेरी आमाले पूरा गरिदिए पनि मनमा सधैँ एउटा डर रही रहन्थ्यो ।

कतै बाबाले कुटेर मेरी आमालाई केही भइहाल्यो भने म अनि मेरा बहिनीहरू अनाथ हुन्छन् भन्ने डर र आफू र आफ्ना बहिनीहरूलाई बाटोमा माग्दै हिँडेको कल्पना गर्दा मात्रै पनि आँखाबाट बररर आँसु झर्छन् । अहिले पनि डर लाग्छ कतै म घरमा नभएको बेला पारेर बाबाले आमालाई कुट्ने हो कि भनेर । 

के हामी जिन्दगीभर यही डरमा बाँच्नुपर्छ ? हामीलाई खुसी र ढुक्क भएर बाँच्न पाउने अधिकार छैन ? के मेरी आमाको ठाँउमा बाबा भएको भएपनि समाजले त्यही सहेरै बस्नुपर्छ भन्थ्यो होला त ? हाम्रो समस्याको हल आखिर कहिले हुन्छ ?

यस लेख जुनसुकै माध्यमबाट प्रकाशन/प्रसारण गर्नु परे www.gulabisambad.blogspot.com लाई स्रोत उल्लेख गर्नुहोला ।


Tuesday, June 15, 2021

गोजी

 

–नाम प्रकाशित नगर्ने सर्तमा 



Photo Source: www.formpl.us/


भिजेको लुगा, भिजेको आफ्नै शरीर आफैँलाई ह्वास्स गन्हाइरहेको थियो । घाँस काटेर घर फर्किंदा सधैँ स्कुल जान हतारै हुन्थ्यो । बिहान घाँस नकाटी स्कुल जान पाइने कुरा सपनाजस्तै थियो ।

अहिलेजस्तो सजिलो त कहाँ थियो र ? घरको सबै काम आफैँले सक्नुपथ्र्यो । दलित समुदाय, त्यो पनि चरम गरीबीमा थियो मेरो परिवार । बुवाको आरन थियो । त्यही आरनबाट हाम्रो १३ जनाको परिवारको पेट भरिन्थ्यो ।

हतार मै घाँसको भारी बिसाएर, हुर्रिँदै घरभित्र पसेँ । स्कुलमा प्रार्थना गर्ने घण्टी बजेको सुनिरहेकी थिएँ । घरबाट स्कुलको दूरी मुस्किलले दुई मिनटको थियो । घाँस काट्न जाँदा पानीले छपक्कै भिजेको लुगा खोलेर बार्दलीमा मिल्काएर स्कुलको लुगा लगाएँ । किताब हातमा बोकेर तल ओर्लेँ ।

हावा झैँ बत्तिँदै बाहिर निस्कँदै थिएँ, आमा कराउनु भयो, “क्यार्न बतासिछस् आँटो खाएर जा । भोकै जानि हैन ।” भोकका कारण आमाको बोली मैलेभन्दा पहिले मेरो पेटमा कुदेका मुसाले चाल पाएछन् क्यारे, मेरा खुट्टा टक्क रोकिए । राम्रोसँग नपाकिसकेको आँटो खाएर म स्कुलतिर हान्निएँ ।

१४ वर्षकि भएपनि म पाँच कक्षामा पढ्थेँ । दलित समुदाय, त्यसमाथि एकदमै गरीब थियौँ हामी । हामीलाई हातमुख जोर्न निकै गाह्रो थियो त्यो बेला । त्यही भए पनि पढ्न पाएकोमा म एकदमै खुसी थिएँ ।

पहिलो घण्टी सुरु भैसकेको थियो । र, सधैँझैँ आज पनि म ढिला नै भएकी थिएँ । धनसरी मभन्दा पछि कक्षामा पसी, मलाई ढुक्क भयो । दुईजना भएपछि एक्लै गाली खानु पर्दैन भन्ने कुराले केही राहत दिएको थियो मलाई ।

तर, अचम्म भयो ! अंग्रेजी पढाउने सर एक वचन बोलेनन् । बरु उल्टै, “मन्कली तेरो रोल नम्बर कति रे ?” भन्दै हाजिर पो गरिदिए । ए आम्मा हो के जादू भयो आज ? अरू बेला, सिम्किनाले तिघ्रामा सुम्ला उठाउने हाम्रा अंग्रेजी सर आज बौलाएछन् कि जस्तो लाग्यो । मैले धनसरीको मुखमा पुलुक्क हेरेँ, उसले पनि मेरै मुखमा हेरिरहेकी रैछे । हामी एकछिन एकअर्कालाई हे¥यौँ तर केही बोलेनौँ ।

केही बेरमा सर मेरो नजिक आउनुभयो, अनि मलाई धेरै बेर हेर्नुभयो । कक्षाका सबै साथीले मलाई हेर्न थाले । चर्काे स्वरमा सरले सबैले हिजोको होमवर्क निकाल्न निर्देशन दिनुभयो । यति भनेर सरले, “मन्कली तैँले पनि होमवर्क गरेकी छैनस् होला हैन ?” भन्दै मेरो ढाडमा सुम्सुम्याउन थाल्नुभयो । आमाले अघिल्लो दिन मात्रै दिनुभएको खिपवाला ब्रा लगाएकी थिएँ । “तँ ठूली भइस् । अब यस्तो लाउनु पर्छ भनेर जिम्मालकी बुहारीले दिएकी थिइन्” यसो भनेर आमाले मलाई त्यो ब्रा दिनुभएको थियो । ब्रा पाएर मख्ख परेकी मैले, जानी–नजानी त्यसलाई लगाएकी थिएँ ।

सरले ढाडमा सुम्सुम्याउँदा मलाई कता कता डर लाग्यो, कतै आमाले जिम्माल कि बुहारीले दिएको भनेर मेडमको ब्रा नसोधी ल्याउनु भएको रैछ कि ? त्यही थाहा पाएर सरले मलाई यसरी ढाडमा सुम्सुमाइरहेका हुन् कि ? मेरो मनमा यस्तै तर्कना चल्दै गर्दा सरले मेरो ब्राको खिप फुस्काइदिनुभयो । त्यसपछि मलाई आफूले लगाएको ब्रा मेडमकै हो भन्ने लाग्यो । ब्राको खिप खोलेपछि सरले मेरो सर्टको गोजीमा हात हाल्नुभयो र भन्नु भयो, “खै खै के राखेकी छस् मन्कली तैँले गोजीमा ?”

मेरो गोजीमा केही पनि थिएन । मैले केही छैन सर भन्न नपाउँदैँ सरले गोजीभित्रै हात राखेर मेरा स्तन माड्न थाल्नु भयो ! १४ वर्ष पुगेकी भएपनि मलाई अंग्रेजी सरको हर्कतका बारेमा थाहा थिएन । साँच्चै सरले गोजीमा केही खोज्दा मेरा स्तन माडिएका होलान् जस्तो लाग्यो । अलिबेर मेरा स्तन माडेपछि सरले धनसरीको सर्टको गोजीमा पनि हात हाल्नुभयो । र, मेरै गोजीमा खोजे जस्तै गरी उसको गोजीमा पनि केहीबेर खोइ के हो खोजिरहनु भयो ।

++

झन्डै २२ वर्षपछि आज । मेरी छोरीको १४ औँ बर्थडेको दिन मैले स्कुलमा भोगेको त्यो घटना आज अनायश आँखामा आएका छन् । छोरी पनि त्यही स्कुलमा पढ्छे । अंग्रेजी पढाउने सर पनि उनै छन् । तर, म १४ वर्षकी हुँदा पाँच कक्षामा पढ्थेँ मेरी छोरी नौ कक्षामा पढ्छे । त्यतिबेला पाँच कक्षासम्म मात्रै पढाइ हुने स्कुलमा अहिले १० कक्षासम्म पढाइ हुन्छ ।

मैले पाँच कक्षाभन्दा माथि पढ्न पाइनँ । स्कुल छोडेको केही वर्षमा मेरो बिहे भयो । पहिलो सन्तानको रूपमा छोरी जन्मिई र त्यही स्कुलमा ऊ पढ्न थाली । हरेक दिन छोरी स्कुल गएपछि मेरो मुटु पोल्न थाल्थ्यो । कतै मेरी छोरीको गोजीमा पनि त्यसरी नै हात छिरेको छ कि भनेर ? म सधैँ डराउथेँ । श्रीमान्लाई भन्न सक्दिनथेँ । तर, समय समयमा छोरीलाई अंग्रेजी सरको बारेमा सोध्थेँ । सानो कक्षामा हुँदा छोरीले सरको नाम लिएर भन्थी, “अहिले उहाँले दाइ दिदीलाई पढाउनु हुन्छ ।”

अहिले भने ऊ त्यही दाइ दिदीले पढ्ने नौ कक्षामा पढ्छे । स्कुल त्यही छ, उसलाई अंग्रेजी पढाउने सर त्यही छन्, छैन त केवल मेरी छोरीको सर्टमा गोजी । र, यही कुराले मलाई ढुक्क बनाउँछ । मेरी छोरीको सर्टमा गोजी छैन, म यही कुरा बारम्बार दोहो¥याउँछु –– मेरी छोरीको सर्टमा गोजी छैन !

यस लेख जुनसुकै माध्यमबाट प्रकाशन/प्रसारण गर्नु परे www.gulabisambad.blogspot.com लाई स्रोत उल्लेख गर्नुहोला ।




Tuesday, June 1, 2021

काउकुती लगाउने त्यो सपना

–नाम प्रकाशित नगर्ने सर्तमा 



Photo Source: yahoo.com


सुनसान जंगल थियो । बडेमानको रूखमुनि हामी टुसुक्क बसेका थियौँ । अनि हाम्रो सामुन्ने अग्लो झरना थियो । झरनाको पानीलाई छुँदै अगाडि बढेको हावाको बेगले हामीलाई चिसो बनाइरहेको थियो । तर, हाम्रो शरीर भने एक अर्काको स्पर्शले बिस्तारै तात्दै थियो । चिसोबाट बच्न हो कि एक अर्काको मायामा डुबेर हो, हामी टाँसिदै टाँसिदै गइरहेका थियौँ । यस्तो लाग्थ्यो, केही बेरमा हामी दुईबाट विलीन भएर एक मान्छे बन्नेछौँ ।

एक मान्छे बन्ने प्रक्रियामा सामेल भएको केही बेरमै म झल्याँस्स ब्युँझे । म नबिउँझिनु पथ्र्यो । कोही मान्छे पनि यति मीठो सपनाबाट ब्युँझिन चाहँदैन । मैले वरिपरि हेरेँ, म मेरै खाटमा थिएँ । चकमन्न अँध्यारोमा पनि खाट छेउमा स्कुलका किताब र एक छेउमा मैलै साँझ गर्दागर्दै अल्छी लागेर छाडेको होमवर्क गर्ने कपी खुल्ला हालतमा देखियो ।

त्यसो भए म एकैछिन अघि कहाँ थिएँ ? कसको अंगालोमा थिएँ ? किन त्यसरी जोडले टाँस्सिएको थिएँ ? त्यो झरना कहाँको थियो ? त्यो वन कसको थियो ?

दिमागमा एकपछि अर्का प्रश्न आइरहेका थिए । म फेरि झसंग भएँ । जतिबेला मेरो हात कट्टुमा प¥यो । पिसाब फेर्ने ठाउँको भाग चिसो थियो ।

के मैले पिसाब फेरेँ ?

के झरना झरिरहेको देख्दादेख्दै मैले कट्टुभित्र झरना बगाएँ ?

मैले कट्टुभित्र हात छिराएर चिसो लागेको भाग छामे । त्यो चिसो त थियो तर अर्कै खालको । पातलो सिगान जस्तो, च्यापच्यापे केही लतपतिएको थियो ।

मलाई कस्तोकस्तो भयो । डर जस्तो पनि, सङ्कोच जस्तो पनि ! लौन यो के भयो ?

उठेर बत्ती बाल्न मन थियो । उज्यालोमा हेर्न मन थियो, मेरो कट्टुभित्र के लागेको रहेछ भनेर । तर, त्यो कोठामा म एक्लै थिइन । छेवैको अर्को खाटमा भाइ सुतेको थियो । फेरि उठेर स्विचबोर्ड प्याट्ट पार्दै बत्ती बाल्दा अर्को कोठामा सुत्नुभएको बाबाममीले थाहा पाउनुभयो भने ? यति राती किन बत्ती बालेको ? के भयो भनेर सोध्नुभयो भने ? सोध्दैसोध्दै कोठाभित्रै छिर्नुभयो भने ? छिरेर मेरो हात किन कट्टुभित्र राखेको भनेर सोध्नुभयो भने ? कट्टुभित्र सिगानजस्तो चिप्लो पदार्थ टाँसिएको थाहा पाउनुभयो भने ?

चिप्लो पर्दाथ कहाँबाट आयो ? मैले पत्तो पाउन सकिनँ । मलाई शरीरको कुनै पनि भागमा कुनै दुखाइ भएको थिएन । मात्र शरीर चङ्गाजस्तै भएको थियो । तर, त्यो चिप्लो पदार्थ कसरी आयो ? सुसु गर्ने ठाउँबाट आयो भनौँ भने त्यो सुसु नै गर्ने ठाउँ हो । मेरो हातमै लागेको चिप्लो पदार्थ त्यहाँ टाँसियो भनौँ भने मैले हात छिराएर त्यहाँ पु¥याएकै छैन । पु¥याएकै भएपनि मेरो हातमा त्यस्तो चिप्लो कहाँबाट टाँसियोस ? नाकबाट सिगान बगेको छ भनौँ भने, मेरो नाक पनि सुख्खा नै छ ।

हैन कट्टुभित्र सुसु गर्ने ठाउँनेर चिप्लो कहाँबाट टाँसियो ?

एकपछि अर्को गर्दै उब्जिएका प्रश्नले म आफैँसँग डराएँ । डराउँदा डराउँदै म कतिबेला निदाएँ पत्तो पाइनँ ।

भोलिपल्ट ट्वाइलेटमा मैले कट्टु उल्ट्याएर हेरेँ । हिजो रातीको चिप्लो टाँसिएको ठाउँमा सिगानको टाटा जमेजस्तै देखिन्थ्यो ।

मेरो मनको खसखस कत्तिपनि मेटिएको थिएन । बाबाममीसँग यस्तो कुरा सोध्न सक्ने, भन्न सक्ने आँट नै थिएन । भाइलाई सोधौँ भने त्यसलाई झन् के थाहा ? फेरि भाइसँग पनि यस्तो कुरा कसरी सोध्नु ? सोधिहाले पनि त्यसले मेरो कुरा बाबाममीलाई सुनाइदिन सक्छ ।

सरलाई सोधौँ ? कक्षाकोठात्रित्र किताबको विषयमा बाहेक अरू प्रश्नमा सवाल जवाफ नगर्ने सरहरूलाई व्यक्तिगत कुरा कसरी सोधौँ ?

कसलाई सोधौैँ ? 

मनको खुल्दुली कसरी मेटाऊँ ?

दिमागमा प्रवेशको नाम झट्ट आयो । उमेरले म भन्दा तीन वर्ष जेठो । टाइफाइड बिग्रेर दुई वर्ष उसले उपचारको दौडधुपमा बिताउन नपरेको भए मभन्दा तीन कक्षा माथि पुगिसक्थ्यो । बिमारले उसको पढाइ रोकिदियो । अनि ऊ कक्षाकै जेठो विद्यार्थी भयो ।

उमेरले जेठो भएपछि प्रवेशसँग म सबै कुरा साट्न सक्थेँ । हामी बारम्बार झगडा गथ्र्यौँ तर छुट्टिएर बस्न सक्दैनथ्यौं ।

खाजा खाने छुट्टीमा मैले प्रवेशलाई तानेर स्कुल पछाडी लगेँ । त्यहाँ एउटा समीको रूख थियो । त्यसैको फेदमा बसेपछि मैले भनेँ, “एउटा कुरा सोध्छु कसैलाई नभन है ?”

उसले ङिच्च हाँसेझैँ गरेर भन्यो, “अहँ, म त सप्पैलाई भन्दिन्छु । ढोल पिटाइदिन्छु ।”

म ठुस्केजस्तो गरेर मुन्टो बटारेपछि उसले मायालु पारामा जिस्काउँदै भन्यो, “तैँलै नभन भनेको कुरा पनि भन्छु त । बरु भन्, कुरा के हो ?”

मैले झरना छेउमा बसेको । एउटी केटीसँग कस्सिएर अंकमाल गरेको र त्यस लगत्तै कट्टु भिजेको कुराबारे सोधँे, “कतै मलाई कुनै रोगसोग लागेको त हैन नि ?”

मेरो कुरा सकिन नपाउँदै उसको अनुहारमा देखिएको हाँसो आवाज बनेर मुखबाट उछिट्टिसकेको थियो । म सिरियस भएर आफ्नो समस्या सेयर गरिरहँदा ऊ हाँस्न खोजेको मलाई मन परिरहेको थिएन ।

हाँसोको खित्का छाडेर उसले भन्यो, “तेरो बैंस चढ्यो अब ।”

म झन सिरियस भएँ । सोधेँ , “मजाक नगर् न । म बिहानदेखि मुड अफमा छु । के भाको मलाई ?”

प्रवेशले मलाई स्वप्नदोष भएको बताउँदै भन्यो, “नाइट फल भन्छ के यसलाई । स्वास्थ्य शिक्षा पढउँदा सरले पढाउनुभएको बिर्सिस् ? पढाइमा ध्यान दिन छोडेर अनेकतिर मन आँखा डुलाउन व्यस्त भएपछि कसरी थाहा पाउँथिस् त ?” 

यति भनेर उ फेरि खितखिताउँदै हाँस्यो ।

प्रवेशले यस्तै अनुभव आफूले दुई वर्षअघि नै गरेको र सबैलाई किशोरावस्थामा प्रवेश गर्दा यस्तो हुने बताएपछि मेरो मनको छटपटी शान्त भयो । 

तर आजपनि झरनाको सामुन्नेमा चिसो बतास खाँदै कसैको अंकमालमा कस्सिएर तातो अनुभव गरेको त्यो सपना सम्झिँदा मलाई काउकुती लागेजस्तो हुन्छ । त्यो सपना फेरि दोहोराएर देख्न पाएजस्तो हुन्छ ।

यस लेख जुनसुकै माध्यमबाट प्रकाशन/प्रसारण गर्नु परे www.gulabisambad.blogspot.com लाई स्रोत उल्लेख गर्नुहोला ।



Tuesday, May 18, 2021

तिमी छुइ भयौ छोरी


                                                                                                                             गरिमा पाण्डेय

                                                                       

बढ्दो उमेरसँगै शारीरिक परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो । यसलाई सहर्ष स्वीकार्नु पर्छ किनभने कोही पनि व्यक्ति यो प्राकृतिक नियमबाट उम्किन सक्दैन । विशेषगरी किशोरावस्थामा अर्थात् १२÷१३ वर्षदेखि १९ वर्षको उमेरमा किशोरकिशोरीमा शारीरिक, मानसिक, संवेगात्मक र सामाजिक परिवर्तनहरू देखापर्छन्। बाल्यकालीन विशेषतालाई वयश्क उमेरमा हुने विशेषताले प्रतिस्थापन गर्ने अवस्थालाई नै किशोरावस्था भनिन्छ । यस अवस्थामा विशेषगरी किशोरीहरूमा शारीरिक परिवर्तनका रूपमा देखा पर्ने रजस्वला पनि एक हो । यो महिनै पिच्छे हुने भएकाले यसलाई मासिक धर्म तथा महिनावारी पनि भन्ने गरिन्छ ।


मासिक धर्मलाई सामान्यतया नेपाली समाजको सन्दर्भमा अशुद्ध मानिने चलन छ । पहिलो रजस्वला हुँदा किशोरीहरूले करिब १२ दिनसम्म पूरै एक्लै कोठाभित्र बस्ने, सूर्यको किरण हेर्न नहुने, आफ्ना बुबा, दाइ भाइ र समाजका अन्य पुरुष सदस्यहरूलाई हेर्न हुन्न, कसैलाई छुनु हुन्न भन्ने जस्ता सामाजिक मूल्य मान्यताले उनीहरूमा मानसिक द्वन्द्व सिर्जना हुन्छ । यस सँगसँगै रजस्वला हुँदाको समयमा अध्ययन स्थगित गर्दा भावनात्मक असन्तुलन सिर्जना हुन्छ जसले गर्दा आफू एक्लो भएको हिनताबोध हुन्छ जुन वास्तवमा एकदम चुनौतीपूर्ण छ । मेरो किशोरावस्थामा मैले पनि केही हदसम्म यस्तै चुनौतीको सामना गरेँ ।

स्वर्गकै एउटा टुक्रा मेरो जन्मभूमि दैलेखमा मेरो बाल्यावस्था बिते पनि मेरो किशोरावस्थाको सुरुआत भने तराईमा भयो । मेरो पढाइ पनि उतै भएकाले जनकपुरमा बस्थेँ । मलाई आज पनि त्यो दिन याद छ जुन दिन मेरो शरीरमा केही नयाँ परिवर्तन भएको महसुस भएको थियो । म १२ वर्षकी थिएँ । स्कुलमा हुँदै केही असहज महसुस भएको थियो मलाई । स्कुल बिदा भएपछि कोठामा फर्कें । तल्लो पेट दुखेर हैरान भएकी थिएँ म । लगाएको लुगा पनि चिसो भएजस्तो भयो । अचानक के भयो भनेर म अन्योलमा परे अनि हतार हतार शौचालय गएँ । जब मैले आफूले लगाएको लुगामा रगतको टाटो र यौनाङ्गबाट रगत बगिरहेको पहिलोपटक देखेँ तब म स्तब्ध भएँ ! मनमा अनेक कुरा खेल्न थाले । के भइरहेको छ भन्ने मलाई केही ज्ञान थिएन अनि रुन थालेँ ।

मम्मीलाई आफूलाई भएको कुरा भन्छु भन्ने सोचले म कोठामा गएँ तर कसैलाई पनि भन्न सकिनँ । मेरो यौनाङ्गबाट निरन्तर रगत बगिरहेको नै थियो । एकातिर रगत बग्न रोकिएको थिएन अनि अर्कोतिर तल्लो पेटको दुखाइ सहन सकेकी थिइनँ । त्यसपछि आफ्नो खाटमा गएर पल्टिएँ । साँझ बाबा आएर, “के भयो ? किन सुतेको ?” भनेर सोध्नुभयो तर म के भनुँ भनेर अन्योलमा परेकी थिएँ । बाबाले फेरि सोध्नुभयो, “तल्लो पेट दुखिरहेको छ” भनेर मात्र भनेँ तर बाबाले, “अरू के के भएको छ नढाँटी भन् त” भनेर सोधेपछि यौनाङ्गबाट रगत पनि बगेको कुरा हिच्किचाउँदै भनेँ । त्यसपछि डराउनु पर्दैन । यो उमेर पुगेपछि सबै छोरी मान्छेलाई हुन्छ । “तिमी छुई भयौ छोरी” भन्नुभयो । अनि मैले आफूभन्दा अगाडिका दिदीहरू अनि गाउँका अन्य छोरी मान्छेले पहिलोपटक महिनावारी हुँदा भोगेको र आफूले गाउँमा देख्दै आएको कुरा सम्झेँ । सानै हुँदा कतै मैले पनि यस्तो अवस्था भोग्नुपर्ने त होइन भनेर डर लाग्थ्यो ।

हाम्रो गाउँमा कोही छोरी मान्छे पहिलोपटक महिनावारी हुँदा घर नगइ कोही जङ्गलतिर पस्थे अनि कोही गोठमा । पहिलोपटक महिनावारी हुँदा केही दिनसम्म कसैलाई छुन हुन्न, अँध्यारो कोठामा एक्लै बस्नुपर्छ, सूर्यको प्रकाश हेर्न हुन्न, आफ्ना परिवार लगायतका अन्य पुरुष सदस्यलाई हेर्नु हुन्न भनेको सुनेकी थिएँ र आफ्नै दिदीहरूले भोगेको पनि देखेकी थिएँ । रजस्वला हुँदा दही, दूध केही खान हुन्न भन्थे । त्यसबेला आफू सानै भएकाले वास्तविक कुरा बुझेकी थिइन । आफू पहिलोपटक महिनावारी भएको थाहा पाएपछि उक्त कुराहरू मनमा खेल्न थाले ।

बाबाले बजारबाट प्याड किनेर ल्याएर दिनुभयो । तर, मलाई त्यो कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने कुुरा थाहा थिएन । जानी नजानी भएपनि त्यो प्याड लगाएँ र अलिकति भएपनि सहज महसुस भयो । फरक यति थियो म आफ्नो गाउँमा थिइनँ तर मैले पनि भोगेँ । सबैजना एउटै कोठामा बसे पनि म सुत्ने खाटको वरिपरि ठूला कपडाले ढाकिदिनुभयो ताकि मैले कसैलाई हेर्न नसकूँ । रजस्वला हुँदाको समयमा १२ दिनसम्म कसैलाई हेर्नुहुन्न, दिनदिनै राती अरू नउठ्दै नुहाइसक्नुपर्छ, आफूले प्रयोग गरेका सबै कपडा धुनुपर्छ, छुट्टै खानुपर्छ भनेर मम्मीले भन्नुभयो तर बाबाले भनेर मैले सात दिनसम्म मात्र बार्नुप¥यो । तरपनि, त्यो समयमा मनमा अनेकथरी कुरा उथलपुथल हुन थालेका थिए । त्यस्तो व्यवहार देखेर अचम्म मान्नुपर्ने कुरा थिएन मेरा लागि तर पनि मेरो मनमा अनेक प्रश्नले डेरा जमाएका थिए । त्यसरी एउटै कोठामा बसेर पनि म एक्लै थिएँ । बाबा, दाइ, भाइहरूलाई हेर्न नपाउँदा चित्त दुखेको थियो । एकदम नराम्रो लाग्यो ।

आखिर के गल्ती गरेँ मैले ? मसँग आज किन यस्तो व्यवहार गर्नुभएको होला ? सधैँ मेरै वरिपरि बस्ने, मसँगै चल्ने, खेल्ने बाबा म महिनावारी भएको थाहा पाउँदा किन नजिक बस्नुभएन ? बाबा, दाइ, भाइहरू मेरो नजरबाट किन टाढा भए ? महिनावारी हुँदा सूर्यलाई हेर्न पनि नहुने यो कस्तो पाप हो र ? यो कस्तो चलन हो ? आखिर यस्तो चलन कसले बनायो ? आदि इत्यादि अनुत्तरित प्रश्नहरूले मन विचलित भयो । यो त एउटा प्राकृतिक नियम थियो र हो पनि । रजस्वला हुनु भनेको म शारीरिक रूपमा स्वस्थ छु र प्रजनन क्षमताको लागि योग्य हुँदैछु भन्ने एउटा राम्रो संकेत थियो । रजस्वलालाई मासिक धर्मको रूपमा पनि लिइन्छ । तर, धर्मको नाममा अनेकौँ अन्धविश्वास जोडेर मलाई पनि अरूजस्तै सजाए दिइरहेको महसुस भयो । हुन त मासिक धर्मको अर्थ अर्को पनि लगाउन सकिन्छ । धर्म भन्नाले आफ्नो नियमित कामको अर्थमा बुझ्ने हो भने शरीरले प्राकृतिक रूपमा हरेक महिना आफ्नो धर्म निभाउने अर्थात् काम गर्ने अर्थमा पनि रजस्वलालाई लिन सकिन्छ । यो अझ वैज्ञानिक तर्क भयो । यद्यपि, यसमा त हिन्दु धर्मको निषेधको सोच बढी छ । रजस्वलासँग जोडिएको धर्मप्रतिको आस्थाको डरले त्यस दिनदेखि आजसम्म प्रत्येक महिना म त्यो सजायको भागीदार भइरहेकी छु भन्ने महसुस गर्दै आएकी थिएँ र सबै किशोरीले पनि यस्तै चुनौतीको सामना गरिरहेका छन् भन्ने लाग्थ्यो ।

अधिकांश केटीहरूले मासिक धर्मको बारेमा आफ्नी आमा, दिदीबहिनी र महिला मित्रबाट सिक्छन् तर मैले भनेँ पहिलोपटक यसबारे केही जानकारी मेरो बाबाबाट पाएँ । बाबाले गाउँमा फुपू पहिलोपटक महिनावारी हुँदा घर बाहिर पुष–माघको महिना चिसो भुइँमा सुतेकी फुपूलाई देखेर यसरी राख्नुहुन्न भन्दै घरकै एउटा छुट्टै कोठामा राखेर क्रान्तिकारी कदम उठाउनुभएको थियो रे । जुन कदमले गर्दा अहिले हामीलाई अलिकति भएपनि सहज महसुस भएको छ । पहिले सात दिनसम्म बार्नुपथ्र्यो र पछि बाबाले नै चार दिनसम्म बार्ने र पाँचौँ दिनमा चोखिने बनाउनुभयो । हाम्रो शास्त्रअनुसार रजस्वला भएको चार दिनमा शुद्ध मानिन्छ । त्यसपछि गाउँका सबैले चार दिनसम्म बार्न सुरु गरे । अहिले सहरमा बसेर पनि केही परिवारमा छोरी मान्छेलाई महिनावारी हुँदाको समयमा खाटमा सुत्न नदिने र उनीहरू भुइँमा छुट्टै ओच्छ्यान बनाएर चार दिनसम्म त्यसमै सुत्ने गरेको पाइन्छ । विद्यालयमा पनि पाठ्यक्रममा समावेश शारीरिक शिक्षा सम्बन्धी मुद्दाहरूको बारेमा सोध्दा धेरै पटक यो विषयमा पढाउनु आवश्यक पर्दैन, तिमीहरूले घरमा स्व–अध्ययन गर्न सक्छौ भनेर टार्ने समेत गरिन्छ ।

सुरु सुरुमा मलाई पनि प्याड किन्न बजार जान एकदम लाज लाग्थ्यो र गइहाले पनि पसलमा कोही केटा मान्छे नहोस् केटी मान्छे नै भइदिए अलि सजिलो हुन्थ्यो भनेर मनमनै सोच्दै डराउँदै जान्थेँ । प्याड किनेको कुनै केटा मान्छेले कतैबाट हेरेको छ कि भनेर आफ्ना आँखा यताउता डुलाउँथँे अनि कोही देख्दा मन ढुकढुक हुन्थ्यो; नदेख्दा अलि ढुक्क हुन्थ्यो । पसलबाट प्याड पेपरले ¥याप गरेर लुकाएर ल्याउँथे । अझै पनि किशोरीहरूले यसो गरेको देखेसुनेकी छु । यदि समयमै महिनावारी वा रजस्वला हुनु भनेको कुनै लाजको विषय होइन भनेर सिकाएको भए त्यस्तो अवस्थाको सिर्जना हुने थिएन । निश्चित शिक्षित वर्गले आफ्ना छोरीहरूलाई छाउगोठमा नराखे पनि एउटै घरभित्रको कोठामा एक्लै राख्ने र परिवारजनबाट टाढा राख्ने गरिएको पाइन्छ ।

नेपाली सामाजिक तथा धार्मिक परम्पराले केटीहरूलाई रजस्वला, शारीरिक परिवर्तन, यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्यबारे खुलस्त रूपमा कुरा गर्न, बोल्न बन्देज गरेको छ । अहिले पनि महिनावारी तथा यौनका कुरा गर्न, बुझ्न खोज्दा केटी मान्छे भएर यस्तो कुरा गर्ने भनेर प्रश्न गर्छ हाम्रो समाजले । शारीरिक परिवर्तनको बारेमा कुनै प्रश्न सोध्दा हाम्रो परिवार र समाजमा लाजमर्दो कुरा भएको छ । मासिक धर्मको जानकारीका स्रोत विशेषगरी आमा भएता पनि उनीहरूले दिएको जानकारी प्रायः अपूर्ण र सांस्कृतिक मिथकको आधारमा हुन्छ । अर्कोतर्फ केटीहरूले पनि शारीरिक विषयका मुद्दाहरूको बारेमा सिक्ने प्रयास गर्दैनन् । त्यस्तै स्कूलका केही शिक्षक शिक्षिकाहरू पनि आत्मविश्वासका साथ स्वास्थ्य शिक्षाको कक्षा सञ्चालन गर्न हिच्किचाउँछन् ।

अतः यदि मलाई पनि किशोरावस्थामा आउने विविध शारीरिक, मानसिक परिवर्तनको बारेमा रजस्वला हुनुभन्दा अगाडि राम्रोसँग थाहा भएको भए अझ बढी रमाउँथेँ । आफ्नो किशोरावस्थाको सुरुआतमै म आफ्नो शरीरमा आएको परिवर्तनलाई खुसीका साथ स्वीकार गरेर किशोरावस्थाको मीठो अनुभूति गर्थें किनकि रजस्वला हुनु भनेको आफू स्वस्थ हुनुका साथै प्रजनन क्षमताका लागि योग्य छु भन्ने एउटा राम्रो संकेत हो ।

हरेक छोरी मान्छेलाई रजस्वला हुन्छ, यौनाङ्गबाट रगत बग्छ, तल्लो पेट दुख्छ । अनेक दुःख र पीडा सहनुपर्छ । रजस्वला हुनु भनेको पाठेघरमा जम्मा भएको फोहोर रगत बाहिर निस्केर आफू स्वस्थ हुनुका साथै प्रजनन क्षमताको लागि योग्य भएको राम्रो संकेत हो । यसैगरी अहिले म रजस्वला हुँदा प्याड किन्न लजाउँदिन अनि आफ्ना परिवार तथा केटा, केटी सबै साथीहरूसँग खुलस्त रूपमा आफू महिनावारी हुँदा केही समस्या भए सेयर गर्न सक्ने भएकी छु किनकि रजस्वला हुनु कुनै अपराध होइन । रजस्वला त एउटा प्राकृतिक नियम हो, कुनै लाजको विषय होइन।



यो लेख जुनसुकै माध्यमबाट प्रकाशन/प्रसारण गर्नु परे www.gulabisambad.blogspot.com लाई स्रोत उल्लेख गर्नु होला।

 

Tuesday, May 4, 2021

किशोरावस्था इन्जोए गरेँ

लक्ष्मी बलायर, कञ्चनपुर 



शारीरिक परिवर्तन स्वाभाविक हो । यसलाई सहर्ष स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने कुरा पछि मात्रै ज्ञानमा आयो । योबारे सुरुआतमै थाहा पाएको भए किशोरावस्थामा आउने परिवर्तनको मीठो अनुभूति त्यै बेलादेखि गर्न पाउँथेँ होला । यसलाई खुसी खुसी स्वीकार गरेर अगाडि बढ्न सक्थेँ होला । आफ्नो परिवर्तित शरीरलाई देखेर, ऐना अगाडि, एक्लै लजाउँदै सन्तुष्टिले भरिएको मुस्कान पाउँथेँ होला ।

सुदूरपश्चिम प्रदेशको कञ्चनपुरमा मेरो जन्म भयो । त्यहीँ पढेँ त्यही बढेँ । मलाई त्यहाँको माटो, हावा, पानीको छुट्टै सुगन्ध आउँछ । बाटोमा हिँड्दा कसैले कञ्चनपुर भन्यो भने पनि मैले त्यो व्यक्तिलाई पछाडी फर्केर हेर्छु । एकपटक हैन, पटकपटक । मलाई मेरो ठाउँको नाम लिने त्यो मान्छे मनपर्छ । किनभने, मलाई मेरो ठाँउप्रति धेरै लगाव छ । झन् किशोरावस्थामा किन नहोस् ! म त फुल्न आँटेको कोपिला थिएँ । सपनामाथि सपना, खुसीमाथि खुसी, अनि त्यस्तै धेरै कुराहरू ।

मलाई आज पनि त्यो दिन याद छ, जतिबेला मेरो शरीरमा केही परिवर्तन आउन थालेको महसुस गर्न थालेकी थिएँ । मेरो उमेर त्यस्तै १२ या १३ वर्षको थियो । मेरो छातीमा अनौठो किसिमको दुखाइ सुरु भएको थियो । एउटा मीठो दुखाइ । तर मैले त्यसलाई मीठो महसुस गर्नै पाइनँ । अहिले त्यो किशोरावस्थाको खुड्किलो सम्झिँदा एकदमै आनन्द आउँछ । किशोरावस्थामा शारीरिक परिर्वतन हुँदा स्तन बढेदेखि थाहा पाएकी हुँ । अरू त समय अनुसार बिस्तारै भएको थियो । तपाईँलाई थाहा छ ! सुरुमा मेरो स्तन बढ्दा म निकै डराएकी थिएँ । हुन त तपाईँलाई पनि डर लागेको हुनसक्छ । नि ?

जुन दिन मैले महसुस गर्न सुरु गरेकी थिएँ, त्यो दिन हामी लुगा किन्न बजार जाँदै थियौँ । अचानक स्तन दुख्न थाल्यो, म डरले रातो पीरो भएकी थिएँ । कसैलाई भन्न पनि सकिरहेकी थिइनँ । न त आफ्नो दुखाइ लुकाउनै सकेकी थिएँ । एकदमै गाह्रो हुँदाहुँदै मैले यसो मौका मिलाएर आफ्नो छाती नियालेँ । हेर्दा वरिपरी थोरै सुन्निएको थियो, अनि रातो–रातो भएको पनि थियो ।

स्तन बढ्दा दुख्छ अनि वरिपरीको भाग रातो हुन्छ भनेर सुनेको भएर म कन्फर्म भएँ कि, अब मेरो छाती बढेर ठूलो हुन्छ भन्ने कुरामा । सामान किन्न भनेर बजार गएकी म । सपिङ गर्ने रहर एकातिर थियो तर, मनमा निकै कुरा खेल्न थालिसकेका थिए । मेरो ध्यान नै, बढ्न थालेको मेरो छातीमा मात्रै थियो । मलाई लाग्न थाल्यो अब त म ठूली भएँ, ला के होला ? अब त म अरू भन्दा भिन्न भएँ, मेरो भाइले झैँ गरी नुहाउन सक्दिनँ, लुगा लगाएर नुहाउनु पर्छ । शारीरिक रूपमा आएको परिवर्तनले हरेक कुरामा रोक लगाइन्छ होला । पहिलाको जस्तो, जस्तो मन लाग्यो त्यस्तै लुगा लगाएर हिँड्न सक्दिनँ होला । यस्तै कुराले मेरो मन अशान्त बनाइरहेको थियो । बजारमा अरू रमाइलो गर्दै थिए, तर मेरो ध्यान भने अब म अरूभन्दा फरक भएँ, भन्ने कुरामा मात्रै थियो । आफूलाई भुलाउन अनेक यत्न गर्दा पनि सकेकी थिइनँ । तर, बिस्तारै आफूलाई शान्त बनाउने प्रयास भने गरिरहेँ ।

त्यसको धेरै समयपछि, जब मेरो स्तन पूर्ण रूपमा देखिन थालेको थियो । त्यसपछि झन मलाई अप्ठ्यारो लाग्न थाल्यो । अरूको मुखमा हेर्न पनि लाज लाग्न थालेको थियो । एकदमै अप्ठ्यारो महसुुस हुन्थ्यो । मेरो बढेको छाती कसैले नदेखे हुन्थ्यो जस्तो लाग्थ्यो । त्यही भएर म बढेको छाती लुकाउन कुप्रो परेर हिँड्न थालेँ । जसले गर्दा पछि मेरो काँध नै कुप्रो हुन थाल्यो ।  म त्यसरी कुप्रो परेर हिँडेको देखेर छिमेकी दिदीले गाली गर्नुभयो । “यसरी नहिँड, सानैमा कुप्रो परेर हिँडे पछि बुढेसकालमा के हालत होला ?” भनेर सम्झाउनुभयो । अनि मेरो छाती बढ्नु स्वाभाविक भएको र सबै केटी मान्छेको यस्तै हो भन्नुभयो ।  उहाँले भनेको कुरा राम्ररी सोचेँ । त्यसपछि बल्ल मलाई याद भयो, आमा, भाउजू, मभन्दा ठूला दिदीहरू सबैको पुक्क उठेको स्तन । अनि बल्ल मलाई केही समय अप्ठ्यारो लागे पनि बिस्तारै आफ्ना परिवर्तन सामान्य रहेछन् भन्ने बुझ्न सजिलो भयो ।

अनि आफूमा आएको परिवर्तन रमाइलो लाग्न थाल्यो । मलाई आफ्नो शरीरप्रति मोह जाग्न थाल्यो । आफूलाई घण्टौँ ऐनाअघि राखेर हेर्न अनि आफ्नै परिवर्तनसँग कुरा गर्न थालेँ । त्यसपछि मेरो डर कहाँ गयो गयो । म एकदमै खुसी हुन थालेँ । पहिलेजस्तो लजाउन छोडेँ । भित्रभित्रै मीठो अनुभूति गर्न थालेँ । तर, पहिले बढेको छाती अरूले देख्छन् कि भनेर कुप्रो परेर हिँड्दा कुप्रिएको मेरो काँध ठीक ठाँउमा आउन केही समय लाग्यो । त्यसलाई पनि परिवर्तनको एउटा हिस्सा मानेर सहर्ष स्वीकार गरेँ । त्यसपछि, ममा जति पनि परिवर्तन आए, ती सबैलाई हाँसी–हाँसी स्वीकार गरेँ । अनि मेरो किशोरावस्थामा मीठा अनुभूतिलाई संगाल्दै, आफूले जानेको र भोगेको कुरा साना बहिनीहरूलाई सिकाउँदै अघि बढेँ ।

अहिले पनि लाग्छ, ती दिदीले नभनेको भए, मैले मेरो किशोरावस्थालाई मज्जाले अनुभूत नै गर्न नपाउने रहेछु !

यस लेख जुनसुकै माध्यमबाट प्रकाशन/प्रसारण गर्नु परे www.gulabisambad.blogspot.com लाई स्रोत उल्लेख गर्नुहोला ।




Tuesday, April 20, 2021

महिनावारीले सिकाएको अन्धविश्वास

 चन्द्रा लक्ष्मी कार्की, कक्षा १०

श्री सरस्वती मावी, ठूलीभेरी नगरपाललिका, दुनै ३, डोल्पा



एकदिनको कुरा हो, म सधैँझैँ विद्यालय गएकी थिएँ । मलाई अचानक पेट दुख्न थाल्यो । दुखाइ बढ्दै जाँदा मलाई कक्षा कोठामा बस्न पनि गाह्रो भइरहेको थियो । के गरौँ, कसो गरौँ भएपछि म चर्पी गएँ । चर्पी गएर हेर्दा पो बल्ल थाहा भयो, मेरो कट्टुमा त रगत लागेको रहेछ । रगत देख्दासाथ म अत्तालिएँ । अर्कै महसुस हुन थाल्यो । के भयो, कसरी भयो, किन भयो, मलाई केही थाहा थिएन । मनमा अनेकन कुराहरू खेल्न थाले । 

यत्तिकैमा महिनावारी बारे कक्षामा सरले पढाउनुभएको कुरा याद आयो । मलाई पक्कै महिनावारी भएको हुनुपर्छ भन्ने लख काटेँ । तर कसलाई भन्ने, के गर्ने, मैले निधो गर्न सकिनँ । कक्षाका साथीसँग बोल्न पनि मन लागेन । एकोहोरो भएर बसेँ । केहीबेरमा सर क्लासमा आउनुभयो । एक मनले त भन्यो, “सरलाई भनौँ कि क्या हो ?” तर सकिनँ । मेडमलाई भनम् कि, साथीहरूलाई भनम् कि भन्ने सोच पनि बारम्बार आइरह्यो । तरपनि कसैलाई भन्न सकिनँ ।

आफूलाई भइरहेको दुखाइ सहेरै बसिरहेँ । एकोहोरो टोलाइरहेँ । यत्तिकैमा स्कुल छुट्टी भयो । साथीहरू आआफ्नो घर जान हतारिए । मसँगै घर जाने साथीले पनि “घर जाम्” भन्दै बोलाई । तर, ऊसँग जान सकिनँ । “तिमी जाँदै गर, म आउँछु” भनेर साथीलाई पठाएँ । कक्षाकोठाबाट सबै साथीहरू बाहिरिए । त्यसपछि बल्ल म आफू बसिरहेको ठाउँबाट उठेँ र बेन्चमा हेरेँ । म बसेको ठाउँमा त रगत लागेको रहेछ । 

यसै त पेट दुखाइले आत्तिएकी म, बेन्चमा रगत देखेपछि झन् डराएँ । मनमा एउटै कुरा खेल्यो, “बेन्चमा लागेको रगतको टाटो कसरी हटाउने ?”

कक्षाकोठामा फालिएका कागजका केही टुक्रा थिए । तिनै कागजको सहायताले रगत पुछेँ । तर टाटो गएन । कक्षाकोठामा फोहोर फाल्न राखिएको डस्टबिन थियो । त्यसैमा धाराबाट पानी ल्याएँ र पखालेँ । रगतको टाटो गयो । पेट दुखिरहे पनि मन भने ढुक्क भयो । म खुसी हुँदै घरतिर गएँ । 

घर पुग्दा ममीहरू घर भित्रै हुनुहुन्थ्यो । तर, आफ्नै घर जान पनि त्यो दिन मलाई अप्ठेरो लाग्यो । आफू महिनावारी भएको कुरा ममीलाई कसरी भन्ने होला भनेर मनमनै कुराहरू बुन्न थालेँ । अनेक उपायहरू सोच्दै टोलाइरहेकी थिएँ, ममी त घर बाहिरै निस्किनुभएछ । म भित्र नगएको देखेर होला, ममीले “के भयो ?” भनेर सोध्नुभयो । डरले गर्दा आफुलाई भन्न मन लागिरहेको कुरा पनि भन्न सकिँन । तर नभनेर पनि त उपाय थिएन । डराईडराई भनेँ, “ममी म...महिनावारी भएँ ।”


“त्यत्ति कुरा भन्न पनि डराउनुपर्छ र ?”, म महिनावारी भएको कुरालाई ममीले सहज रुपमा लिनुभयो । “यो त सबै छोरीहरूलाई हुने कुरा हो ।”

मलाई अझ सहज बनाउन ममीले सफा कपडा दिनुभयो । “यी यो सुतिको कपडालाई च्यातेर चारपाटे बनाएर पट्टाउने, अनि प्याडजस्तो बनाएर हाल्ने”, ममीले त त्यो कपडा प्रयोग गर्ने तरिका पनि सिकाउनुभयो । “रगत सोस्ने कपडा चाहिन्छ, नत्र जताततै रगत लाग्न सक्छ । पछि रगत लागेर डराउने, लजाउने भन्दा पहिल्यै राम्रोसँग कपडा लगाउने ।”

महिनावारी हुँदा सिक्नुपर्ने कुराहरू त कत्ति धेरै रहेछन् । प्याड मात्र लगाउन जानेर नहुने रहेछ । 

“तिमीले अब ६ दिनसम्म बाबालाई, अंकल, दाइ, भाइहरूलाई छुन र हेर्न हुन्न । अनि भान्सामा, पूजा गर्ने ठाउँमा, मन्दिरहरूमा पनि जान हुँदैन ।” ममीले भन्दै हुनुहुन्थ्यो, “अबको ६ दिनसम्म गौमातालाई पनि नछुनू । दूध, दही, मही, घ्यू पनि नखानू नि । हामी हिन्दु धर्मावलम्बी हौँ । त्यसो गरेमा पाप लाग्छ । देउता रिसाउँछन् । ६ दिनपछि खरानी पानीले नुहाएपछि बल्ल तिमी चोखो हुन्छौ ।”

महिनावारी भइसकेपछि अपनाउन पर्ने कत्ति धेरै नियमहरू रहेछन् । तर, ममीले भन्नुभएका पछिल्ला कुरा त अन्धविश्वास हुन् । महिनावारीमा गरिने भेदभाव र अन्धविश्वास बारे, मैले स्कुलमा पढेकी थिएँ । सायद ममीलाई पनि उहाँको आमाले यहि कुराहरू सिकाउनु भएर त होला, मलाई यी कुरा अन्धविश्वास हुन् भनेर उहाँले सिकाउन सक्नुभएन ।

तर उहाँलाई भेदभाव गरिरहेछु भनेर चाहिँ थाहा रहेछ । ममीले भन्नुभयो, “महिनावारीमा हुने भेदभावलाई छुटाउन अझै सकिएको छैन ।”

यस लेख जुनसुकै माध्यमबाट प्रकाशन/प्रसारण गर्नु परे www.gulabisambad.blogspot.com लाई स्रोत उल्लेख गर्नुहोला ।



Tuesday, April 6, 2021

भाइ तर्केको दिन

प्रशन्नता जोशी



                                                                                                                     

सायद मेरो र अरूको महिनावारी अनुभवमा खासै फरक छैन । तर, अहिले पनि जब म पहिलोपटक महिनावारी हुँदाको क्षण सम्झन्छु, कस्तो अनौठो महसुस हुन्छ । हाँसो लाग्छ । घरिघरि इमोसनल फिल पनि हुन्छ ।

म काठमाडाँैमा नै जन्मेहुर्केकी किशोरी हुँ । आज तपाईँलाई मेरो पहिलो महिनावारीको कुरा सुनाउँदै छु । मलाई राम्रोसँग आफ्नो कुरा व्यक्त गर्न त आइरहेको छैन तर पनि प्रयास गर्नेछु ।

म पहिलो पटक महिनावारी हुँदा सात कक्षामा पढ्थेँ । मलाई त्यो समयसम्म कसैले पनि महिनावारी हुँदा के हुन्छ ? कति समयमा महिनावारी हुन सुरु हुन्छ भन्ने बारेमा जानकारी दिएको थिएन । र, मैले पनि महिनावारीको बारेमा कसैलाई सोधेकी थिइनँ । त्यतिबेला म स्कुलमा थिएँ । मलाई अझै याद छ, स्कुल छुट्टी हुने बेला भएको थियो । ट्वाइलेट जान मन लागेको थियो । क्लास सकिने बित्तिकै म ट्वाइलेट गएँ । जब ट्वाइलेट पुगेर मैले मेरो अन्डरवेयरमा कालो दाग देखेँ, मलाई अनौठो खाले डर लाग्यो । कसरी त्यस्तो भयो, मलाई केही थाहा थिएन । साथीलाई पनि भन्न सकिनँ । बस्, मन भित्रभित्रै डराइरहेँ ।

स्कुल छुट्टी भयो । घर गएँ । घरमा सबैजना हुनुहुन्थ्यो, बाबा, ममी, हजुरबुवा, हजुरआमा, दादा अनि भाइ । तर, उहाँहरू कसैसँग पनि आफूलाई भइरहेको डरको बारेमा बताउन सकिनँ । बेलुकाको खाना खाने बेला भयो । खाना खाएँ । त्यसपछि हजुरबुवाको कोठामा बसेर सँगै टिभी हेर्न थालेँ । त्यत्तिकैमा मलाई कस्तो कस्तो महसुस भयो । मलाई के भएको होला भन्ने सोच्दै ट्वाइलेट गएँ । ट्वाइलेट गएर हेर्दा मलाई फेरि पनि त्यस्तै भएको थियो ।

अलि मत्थर भएको डर फेरि सल्बलायो । के गरौँ, कसलाई भनौँ भन्ने छटपटी हुन थाल्यो । यत्तिकैमा म सरासर ममीको कोठामा गएँ र आफूलाई दिउँसोदेखि भइरहेको कुरा भनेँ ।


फोटो: www.alamy.com


अनि ममीले, “ल...ल...नानी तिमी त पिरियड भएछौ, ल...ल..हिँड हिँड” भनेर तल लैजानुभयो । अनि प्याड दिँदै प्रयोग गर्ने तरिका सिकाउनु भयो । र, कोठाको ढोका लगाउँदै भन्नुभयो, “अब तिमी यो कोठाबाट १०/१२ दिनसम्म बाहिर निस्किुन हुन्न । बाबा, भाइ, दाइ हजुरबुवा कसैलाई पनि हेर्नु हुन्न ।” यति भनेर मलाई कोठामा थुनेर ममी जानुभयो ।

त्यतिबेला मलाई ममीले भन्नुभएका कुरा, ममीले गर्नुभएको व्यवहार देखेर अचम्म लाग्यो । एक त मलाई के भैरहेको छ भन्ने कुरा राम्रोसँग थाहा थिएन । अर्को भनेको, ममीले भन्नुभएका जति केटा मान्छेलाई मैले किन हेर्नु हुँदैन ? त्यो पनि मलाई थाहा थिएन । यी दुई कुराले मलाई एकदमै नराम्रो फिल भइरहेको थियो ।

त्यही १०/१२ दिन कोठाभित्रै थुनिएर बस्दाको कुरा हो, मेरो कोठाको ढोका थोरै खुल्ला थियो । त्यत्तिकैमा मैले मेरो ढोका बाहिर भाइलाई देखेँ । मलाई एकदमै खुसी लाग्यो । चौबीस घण्टा मसँग खेल्ने भाइलाई यत्तिका दिनसम्म नदेख्दा मलाई एकदम न्यास्रो लागिरहेको थियो ।

ढोकाको चरबाट भाइलाई देख्दा म खुसीले तीन वित्ता उफ्रिएँ । तर, भाइले भने मसँग कुरा गरेन । बरु, उल्टै ममीलाई कुरा लगाएछ, “मामु, दिदुले मलाई हेरी ।” भाइको त्यस्तो व्यवहारले मलाई झन् नरमाइलो लाग्यो । आखिर किन मैले भाइलाई हेर्नु हुँदैन ? मैले भाइलाई हेर्दा, भाइसँग खेल्दा के हुन्छ भन्ने प्रश्न मनमा आइरह्यो ।

त्यसको केही दिनपछि मलाई मेरो ठूलीममीको छोरा, अर्थात मेरो दादाले म बसेको कोठामा खाना ल्याइदिनुभयो । अनि “ढोका खोल, म तिमीलाई हातमै खाना दिन्छु । ढोकामा खाना राखेर जान्न भन्नुभयो ।” मैले ममीले भन्नुभएको कुरा सम्झिएँ । त्यही भएर दादालाई भनेँ, “खाना ढोका मै राखेर जानू, मैले हजुरलाई हेर्नु हुँदैन रे” । तर, दादाले “केही पनि हुँदैन । यो एकदम न्याचुरल कुरा हो । मलाई हेरेर केही हुँदैन” भनेर सम्झाउनुभयो । दादाको कुरा सुनिसकेपछि मैले बिस्तारै ढोका खोलेँ र उहाँको हातबाट खाना लिएँ । त्यो दिन मलाई अति आनन्द फिल भयो ।

अहिले ती दिन सम्झिँदा हाँसो लाग्छ । त्यतिबेला ममीले भन्नुभएको एउटा कुराले त झन्, किन त्यस्तो भन्नुभएको होला भन्ने भावना मात्रै मनमा आइरहन्छ । ममीले मलाई पहिलोपल्ट महिनावारी भएको बेलामा जो केटा मान्छेलाई देख्यो त्यस्तै केटासँग बिहे हुन्छ भन्नुहुन्थ्यो । मलाई उहाँको कुरा अनौठो लाग्थ्यो, तर सोध्न भने सक्दिनथेँ ।

म १० दिनसम्म त्यही एउटा कोठाभित्र बसेँ । चार पर्खालभित्र त्यतिका दिन बिताउँदा मनमा अनेक कुरा खेल्थे । तर मसँग जवाफ भने केही हुँदैनथ्यो । घरिघरि एकदमै अनौठो लाग्थ्यो । अनि घरि घरि “आ...यस्तै हो” भनेर मन यताउता डुलाउँथेँ । त्यो १० दिन म स्कुल जान पनि पाइनँ । कहिलेकाँही स्कुलबाट साथीहरूले होमवर्क ल्याइदिन्थे, म त्यहीँ गर्थेँ । नभए, कोठाभित्रै दिन बिताउनको विकल्प मसँग थिएन ।

१० औँ दिनमा घरमा पूजा भयो । मामाघरबाट मामा माइजू, हजुरआमा हजुरबुवा आउनुभयो । पूजा सकिएपछि टिका लगाएर मलाई केही गिफ्टहरू दिनुभयो । अनि “तिमी अब ठूली भयौ” भन्नुभयो । मैले सोच्न सकिनँ कि, यो १० दिनमा म कसरी ठूली भएँ । आखिर के भयो ममा त्यस्तो ? मेरो मनमा यस्तै प्रश्न खेलिरहन्थे ।

त्यसको केही समयपछि क्यानडामा बस्ने काकीसँग कुरा भयो । उहाँले मलाई महिनावारी हुँदा के के हुन्छ ? प्याड कस्तो प्रयोग गर्ने ? पेट दुख्दा के गर्ने ? सरसफाइमा ध्यान दिन किन आवश्यक छ भन्ने जस्ता सबै कुरा सिकाउनुभयो । त्यसपछि भने बल्ल मलाई हल्का महसुस भयो ।

उहाँले नै सम्झाएपछि महिनावारी भनेको न्याचुरल रहेछ भन्ने कुरा राम्रोसँग बुझेँ ।

तर किनकिन, अझै पनि मैले मेरो भाइलाई हेर्न किन हुँदैन ? त्यो बेला मैले बोलाउँदा पनि भाइ किन तर्केर गयो ? महिनावारी बारे उसको बुझाइ के थियो ? उसको सिकाइ कस्तो थियो ? किन १० औँ दिनमा घरमा पूजा गरियो ? यस्ता कुराहरू मैले अझै पनि बुझ्न सकेकी छैन ।

त्यतिमात्रै होइन, यी प्रश्नको जवाफ कसैसँग माग्न पनि सकेकी छैन ।


यस लेख जुनसुकै माध्यमबाट प्रकाशन/प्रसारण गर्नु परे www.gulabisambad.blogspot.com लाई स्रोत उल्लेख गर्नुहोला ।



म एक छोरीकी आमा

  -किरण गौतम गुलाबी संवाद सुनिरहँदा मलाई पनि आफनो अनुभव लेख्न मन लाग्यो । हाल मेरो एउटी प्यारी छोरी छ । पत्रपत्रिका, समाचार आदिमा बाल यौन दु...